زونا یا Herpes Zoster یک عفونت ویروسی است که ناشی از ویروس واریسلا زوستر ایجاد می شود، همان ویروسی که باعث آبله مرغان می شود. پس از ابتلا به آبله مرغان، ویروس می تواند در بدن به صورت غیرفعال در سلول های عصبی باقی بماند و سال ها بعد در شرایط ضعف سیستم ایمنی دوباره فعال شود و بیماری زونا را ایجاد کند.
زونا معمولاً به صورت یک راش دردناک و تاول دار در ناحیه یک طرف بدن ظاهر می شود و می تواند عوارضی مانند درد مزمن پس از زونا ایجاد کند.
علل ایجاد بیماری زونا
بیماری زونا توسط ویروس Varicella Zoster Virus (VZV) ایجاد می شود که همان عامل آبله مرغان است. بعد از ابتلا به آبله مرغان، ویروس در سلول های عصبی ستون فقرات یا جمجمه به صورت غیرفعال باقی می ماند.
فعال شدن مجدد ویروس می تواند دلایل مختلفی داشته باشد، از جمله:
- ضعف سیستم ایمنی بدن، ناشی از افزایش سن، بیماری های مزمن یا داروهای سرکوب کننده ایمنی.
- استرس شدید روانی یا جسمی که توان دفاعی بدن را کاهش می دهد.
- بیماری های مزمن مانند دیابت یا سرطان که سیستم ایمنی را تحت تأثیر قرار می دهند.
ویروس فعال شده از طریق عصب ها به پوست می رسد و باعث ایجاد راش تاول دار و دردناک می شود که معمولاً تنها در یک طرف بدن دیده می شود.
علائم و نشانه های زونا
علائم زونا معمولاً به صورت مرحله ای ظاهر می شوند و ممکن است پیش از بروز راش، احساساتی مانند خارش، سوزش یا درد مبهم در ناحیه مبتلا وجود داشته باشد. علائم اصلی عبارتند از:
- درد و سوزش موضعی: معمولاً قبل از ظاهر شدن راش، درد و سوزش در ناحیه مربوطه حس می شود.
- راش تاول دار یک طرفه: برجسته شدن تاول ها در طول عصب آسیب دیده و توزیع محدوده عصبی خاص.
- خارش و حساسیت پوست: ناحیه مبتلا به لمس حساس است و ممکن است خارش ایجاد شود.
- تب، خستگی و ضعف عمومی: برخی بیماران قبل یا همراه با راش علائم شبیه سرماخوردگی دارند.
در برخی موارد، علائم غیرمعمول مانند درد چشم، اختلالات شنوایی یا مشکلات عصبی پیچیده رخ می دهد که نیازمند مراقبت پزشکی فوری است.
روش های تشخیص بیماری زونا
تشخیص زونا معمولاً بر اساس معاینه بالینی و شرح حال بیمار انجام می شود. پزشک با بررسی الگوی راش، توزیع آن و علائم همراه می تواند تشخیص دهد.
در موارد مشکوک یا برای تایید، آزمایش های زیر ممکن است انجام شود:
- آزمایش PCR یا آنتی بادی ها برای شناسایی ویروس.
- نمونه گیری از مایع تاول در موارد پیچیده یا غیرمعمول.
- تصویربرداری پزشکی در صورت بروز عوارض عصبی یا چشمی.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
- وقتی بثورات نزدیک چشم یا روی صورت ظاهر می شوند؛ این حالت می تواند بینایی را تهدید کند.
- در صورت درد شدید یا گسترش سریع بثورات؛ زیرا احتمال درگیری عصبی گسترده وجود دارد.
- اگر دچار تب، لرز یا علائم عفونت شوید مثل ترشح چرکی یا التهاب شدید.
- وقتی سیستم ایمنی ضعیف دارید (دیابت، سرطان، مصرف کورتون، بیماری های خودایمنی).
اگر درد بعد از چند هفته برطرف نشود چون ممکن است به نورالژی پس هرپتیک (درد عصبی طولانی مدت) تبدیل شده باشد.
درمان بیماری زونا
درمان زونا به چند هدف اصلی تقسیم می شود: کاهش درد، محدود کردن انتشار ویروس و پیشگیری از عوارض.
داروهای ضد ویروسی
داروهای ضد ویروسی مانند آسیکلوویر، والاسیکلوویر و فامسیکلوویر می توانند طول مدت بیماری و شدت راش را کاهش دهند. مصرف این داروها باید در ۴۸ ساعت اول شروع علائم آغاز شود تا اثرگذاری حداکثری داشته باشد.
مسکن ها و داروهای ضد التهاب
برای کاهش درد و التهاب، پزشک ممکن است مسکن های ساده، داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی یا داروهای ضد درد عصبی تجویز کند.
مراقبت از پوست
نگهداری ناحیه مبتلا تمیز و خشک، استفاده از کرم های مرطوب کننده و پانسمان های محافظ می تواند از عفونت ثانویه جلوگیری کند.
درمان های مکمل
در برخی بیماران، فیزیوتراپی، طب سوزنی و تکنیک های آرامش بخش می تواند به کاهش درد و بهبود کیفیت خواب کمک کند.
مواد غذایی مفید برای درمان سریع تر زونا
- مواد غذایی حاوی لیسین مثل ماهی، ماست، پنیر، گوشت مرغ و حبوبات.
- میوه های سرشار از ویتامین C مانند کیوی، پرتقال، نارنگی، توت فرنگی و آناناس که به تقویت ایمنی کمک می کنند.
- سبزیجات ضدالتهاب از جمله اسفناج، بروکلی، کلم پیچ و هویج که روند ترمیم پوست را سرعت می دهند.
- غذاهای غنی از ویتامین B12 مانند تخم مرغ و گوشت سفید برای حمایت از سلامت اعصاب.
- نوشیدنی های گیاهی آرام بخش مثل چای بابونه، دمنوش زنجبیل و چای سبز که التهاب و درد را کاهش می دهند.
مواد غذایی که بهتر است در دوره زونا مصرف نشوند
- غذاهای سرشار از آرژنین مانند شکلات تلخ، آجیل ها، گندم و برخی دانه ها (چون ممکن است فعالیت ویروس را افزایش دهند).
- خوراکی های فرآوری شده مانند فست فود، سوسیس، کالباس و غذاهای کنسروی.
- مواد غذایی پرشکر که ایمنی بدن را تضعیف می کنند.
- غذاهای بسیار چرب و سرخ کردنی که التهاب پوست را بیشتر می کنند.
آیا بیماری زونا مسری است؟ راه های انتقال ویروس
زونا به خودی خود مسری نیست، اما ویروسی که باعث آن می شود می تواند منتقل شود. فردی که زونا دارد، نمی تواند زونا را به دیگران منتقل کند، اما می تواند ویروس واریسلا زوستر را به فردی که هرگز آبله مرغان نگرفته یا واکسن آن را دریافت نکرده منتقل کند. در این حالت، فرد تماس گیرنده دچار آبله مرغان می شود، نه زونا.
- انتقال ویروس معمولاً از طریق تماس مستقیم با تاول های باز و ترشحات پوستی رخ می دهد. زمانی که تاول ها خشک و دلمه بسته می شوند، احتمال انتقال تقریباً از بین می رود. ویروس از راه تنفس منتقل نمی شود، مگر در موارد بسیار نادر و در فضاهای بسیار بسته.
- افراد با سیستم ایمنی ضعیف، زنان باردار و نوزادان بیشتر در معرض خطر آلوده شدن به ویروس هستند و بهتر است از تماس نزدیک با فرد مبتلا دور باشند.
بیماری زونا در زنان
زونا در زنان نسبت به مردان شایعتر است، زیرا تغییرات هورمونی، یائسگی و برخی اختلالات خودایمنی میتوانند سیستم ایمنی را ضعیفتر کنند. در زنان بالای ۵۰ سال، احتمال ابتلا به بیماری و همچنین خطر دردهای عصبی پس از زونا بیشتر است. اگرچه زونا در دوران بارداری نادر است، اما در صورت بروز باید حتماً تحت نظر پزشک قرار گیرد تا از انتقال ویروس به جنین جلوگیری شود.
دوره بیماری و درمان زونا چند روز طول می کشد؟
درمان زونا معمولاً بین ۲ تا ۴ هفته طول میکشد، اما مدت زمان دقیق آن به سن، قدرت سیستم ایمنی و شدت علائم بستگی دارد. در هفته اول، تاولها ظاهر میشوند و سپس بهتدریج خشک و دلمه میبندند. مصرف داروهای ضدویروس مانند آسیکلوویر یا فامسیکلوویر اگر در ۴۸ تا ۷۲ ساعت اول شروع شود، میتواند مدت درمان را کوتاهتر کرده و احتمال عوارض طولانیمدت را کاهش دهد. با این حال، برخی بیماران ممکن است پس از بهبودی ظاهری، تا هفتهها یا ماهها دچار درد عصبی پس از زونا (PHN) شوند که نیاز به درمان جداگانه دارد.
عوارض بعد از بیماری زونا
با وجود درمان، زونا می تواند عوارضی ایجاد کند، به ویژه در افراد مسن یا بیماران با سیستم ایمنی ضعیف. مهم ترین عوارض عبارتند از:
- درد مزمن پس از زونا: درد شدید و طولانی در ناحیه مبتلا که ماه ها ادامه می یابد.
- عوارض چشمی: در صورت ابتلای عصب چشم، مشکلات بینایی یا التهاب چشم ایجاد می شود.
- عفونت باکتریایی ثانویه: تاول ها ممکن است آلوده شوند و منجر به عفونت پوست شوند.
- مشکلات عصبی و حرکتی: ضعف عضلانی یا اختلال حس در ناحیه مبتلا.
فواید بیماری زونا
با اینکه زونا یک بیماری ویروسی آزاردهنده است، اما یک نکته مثبت دارد: ابتلا به زونا میتواند سیستم ایمنی بدن را دوباره نسبت به ویروس واریسلا زوستر حساس کند و تا سالها از بروز مجدد بیماری جلوگیری نماید. بهعبارت دیگر، بدن با یک “تقویت ایمنی طبیعی” مواجه میشود. البته این موضوع جایگزین واکسن شینگریکس نیست، اما نشان میدهد که پس از مهار ویروس، پادتنهای قویتری نسبت به گذشته تولید میشوند. بااینحال، این اثر محافظتی همیشگی نیست و با افزایش سن احتمال بازگشت زونا وجود دارد.
پیشگیری از زونا
بهترین روش پیشگیری از زونا، واکسیناسیون است. واکسن زونا می تواند احتمال ابتلا یا شدت بیماری را کاهش دهد، به ویژه در افراد بالای ۵۰ سال.
دیگر اقدامات پیشگیرانه شامل حفظ سلامت سیستم ایمنی، مدیریت استرس، تغذیه سالم و پرهیز از تماس با افراد مبتلا به آبله مرغان فعال است.
نتیجه گیری
زونا یک بیماری ویروسی شایع و دردناک است که با فعال شدن ویروس واریسلا زوستر ایجاد می شود. تشخیص سریع و درمان به موقع شامل داروهای ضد ویروس، کنترل درد و مراقبت از پوست، می تواند طول مدت بیماری و شدت علائم را کاهش دهد.
با رعایت اقدامات پیشگیرانه مانند واکسیناسیون و تقویت سیستم ایمنی، می توان ریسک ابتلا به زونا و عوارض آن را به حداقل رساند. شناخت علائم اولیه، مراجعه سریع به پزشک و پیگیری درمان، کلید پیشگیری از مشکلات طولانی مدت مانند درد مزمن پس از زونا و عوارض عصبی است.
